ชุดความรู้ระบบเตือนภัย · แผ่นที่ 4

ผังตัดสินใจเขื่อนขุนด่านฯ ระบายเต็มพิกัด

ฉบับข้อเสนอดูฉบับตามเอกสาร (4B)

สถานการณ์ตัวอย่าง: เขื่อนขุนด่านปราการชล (จ.นครนายก) เร่งระบายน้ำผ่านทางระบายน้ำล้น (spillway) เต็มพิกัด มวลน้ำลงแม่น้ำนครนายกสู่แม่น้ำบางปะกง จนล้นตลิ่งท่วม อ.บางน้ำเปรี้ยว และ อ.พนมสารคาม จ.ฉะเชิงเทรา ผังนี้ใช้ SOP อุทกภัยของ ปภ. กลุ่มน้ำล้นตลิ่ง (ชุด FL) เป็นแกน และเติมส่วนที่ SOP ไม่มีสำหรับเขื่อนนี้ด้วยป้าย ข้อเสนอ

1 · River system

น้ำจากเขื่อนเดินทางผ่านใครบ้าง

ข้อมูลเขื่อน: เขื่อนคอนกรีตบดอัด (RCC) สูง 93 ม. ยาว 2,594 ม. ความจุ 224 ล้าน ลบ.ม. พื้นที่รับน้ำ 2,433 ตร.กม. ทางระบายน้ำล้นแบบมีบานระบาย (radial gate) 4 บาน ขนาด 10.00 × 8.40 ม. ระบายได้สูงสุด 1,454 ลบ.ม./วินาที อาคารระบายน้ำลงลำน้ำเดิมอีก 182 ลบ.ม./วินาที กรมชลประทาน (สำนักงานชลประทานที่ 9) เป็นผู้ควบคุม

ต้นทาง

เขื่อนขุนด่านปราการชล

อ.เมืองนครนายกSpillway สูงสุด 1,454 ลบ.ม./วิตัวตัดสินใจหลัก: % ความจุ · inflow เทียบ outflow · ความปลอดภัยตัวเขื่อน
ช่วงน้ำ R1

แม่น้ำนครนายก ตอนบน–กลาง

อ.เมืองนครนายก · อ.บ้านนา (จ.นครนายก)รับน้ำเขื่อนเต็ม ๆ เป็นช่วงแรก เวลาเตือนน้อยที่สุด
ช่วงน้ำ R2

นครนายกตอนล่าง – ปากน้ำโยธะกา

อ.องครักษ์ (นย.) · อ.บางน้ำเปรี้ยว (ฉช.) · อ.บ้านสร้าง (ปจ.)จุดบรรจบกับแม่น้ำปราจีนบุรี ถ้าสองสายสูงพร้อมกันน้ำจะหนุนกัน
ช่วงน้ำ R3

บางปะกงตอนกลาง

อ.บางคล้า · อ.พนมสารคาม (ผ่านคลองท่าลาด) · อ.เมืองฉะเชิงเทรารับน้ำจากคลองท่าลาดซึ่งมาจากอ่างฯ คลองสียัดและคลองระบม
ช่วงน้ำ R4

บางปะกงตอนล่าง

อ.บ้านโพธิ์ · อ.บางปะกงอิทธิพลน้ำขึ้นน้ำลงสูง น้ำทะเลหนุนทำให้ระบายลงอ่าวไทยช้า

ลำดับช่วงน้ำและอำเภอเรียบเรียงจากข้อมูลลุ่มน้ำบางปะกงของ สสน. และข่าว ควรยืนยันเขตอิทธิพลรายตำบลกับแผนที่น้ำท่วมของกรมชลประทานก่อนใช้กำหนด polygon

2 · Caveat

พนมสารคามไม่ได้ท่วมจากน้ำเขื่อนขุนด่านฯ โดยตรง

ข้อสังเกตต่อโจทย์: น้ำเขื่อนขุนด่านฯ ลงแม่น้ำนครนายกและถึงบางปะกงที่ปากน้ำโยธะกา ซึ่ง บางน้ำเปรี้ยวอยู่ตรงจุดนั้น จึงรับผลโดยตรง แต่ พนมสารคามท่วมจากคลองท่าลาดเป็นหลัก ในเหตุการณ์ 24–26 ก.ย. 2569 อ่างเก็บน้ำคลองสียัด (ท่าตะเกียบ) และคลองระบม (สนามชัยเขต) ล้น spillway ส่วนอ่างระบมสี่ยักษ์ในพนมสารคามก็ล้น ทำให้น้ำไหลลงคลองท่าลาด เมื่อแม่น้ำบางปะกงสูงเพราะน้ำจากนครนายกและปราจีนบุรี บวกน้ำทะเลหนุน คลองท่าลาดระบายลงแม่น้ำไม่ได้ น้ำจึงเอ่อท่วม (backwater) ดังนั้นผังนี้จึงให้ R3 มีแหล่งน้ำสองทาง และข้อความสำหรับพนมสารคามต้องบอกสาเหตุให้ถูก ถ้าเขียนว่า “น้ำจากเขื่อนขุนด่านฯ” อย่างเดียว คนจะดูแต่ข่าวเขื่อน และไม่ได้เฝ้าระดับคลองท่าลาด
3 · Swimlane

ใครอยู่ในสาย

ต่างจากกรณี กทม. ตรงที่เป็นภัย ข้าม 3 จังหวัด และมี ผู้ควบคุมต้นเหตุ (กรมชลประทานกำหนดอัตราระบาย) ศภช. จึงเป็นจุดเดียวที่เห็นทั้งลุ่มและออกข้อความแยกรายจังหวัดได้

ผู้ควบคุมเขื่อนSOP 4.1 · ภาคผนวก ข ข้อ 3
ชป. สำนักงานชลประทานที่ 9 / โครงการเขื่อนขุนด่านฯหนังสือแจ้งเพิ่มการระบายแผนเผชิญเหตุฉุกเฉินของเขื่อน (EAP) ข้อเสนอ
หน่วยเฝ้าระวังSOP 4.1
อต. ฝนต้นน้ำเขาใหญ่ชป. สถานีวัดระดับน้ำนครนายก/บางปะกงสทนช. (กอนช.)สสน. คาดการณ์กรมอุทกศาสตร์ ทร. น้ำขึ้นน้ำลงGISTDA ภาพน้ำท่วม
จังหวัดSOP 4.2, 4.6
ผู้ว่าฯ นครนายกผู้ว่าฯ ปราจีนบุรีผู้ว่าฯ ฉะเชิงเทรานายอำเภอ · อปท. · มิสเตอร์เตือนภัยสนง.ปภ.จังหวัด / ศูนย์ ปภ.เขต
ศภช. ปภ.SOP 4.4, 4.5
War Room: ชป. + สทนช. + 3 จังหวัดร่าง CAP แยก area รายช่วงน้ำผอ.ศภช. สีเหลือง
ผู้อนุมัติSOP 6.2
อปภ. สีส้ม แดง / National
กระจาย · ปลายทาง
AIS · True-dtac · NTประชาชนนอกคันกั้นน้ำ ริมแม่น้ำ ลุ่มต่ำหอกระจายข่าว รถประชาสัมพันธ์
4 · Decision tree

ผังตัดสินใจ

ผังมีสองชั้น ชั้นแรกประเมิน สถานะเขื่อน ชั้นที่สองประเมิน แต่ละช่วงน้ำ แยกกัน เพราะในเวลาเดียวกัน R1 อาจเป็นสีส้มขณะที่ R4 ยังเป็นสีน้ำเงิน และแต่ละช่วงควรได้ข้อความของตัวเองในเวลาที่ต่างกัน

มีสัญญาณเริ่มต้นหรือไม่

  • ปริมาณน้ำในเขื่อน >80% ของความจุ (≈179 ล้าน ลบ.ม.) ภาคผนวก ข ข้อ 3.1
  • อต. พยากรณ์ฝนหนักมากบริเวณต้นน้ำ (เทือกเขาใหญ่) หรือพายุเข้า SOP 6.1
  • ชป. แจ้งปรับเพิ่มการระบาย / เปิด spillway SOP 6.1 กลุ่ม 2
  • สถานี ชป. บนแม่น้ำนครนายก/บางปะกง ขึ้นถึงระดับสีน้ำเงิน (ต่ำกว่าตลิ่ง <1 ม.) SOP 6.1 · ภาคผนวก ข
ใช่
ไม่ใช่ → ระดับ 1/2 รายงานข่าวประจำวันและโทรสารแจ้งเตือนตามภาคผนวก ข ไม่ส่ง CBS

ตั้ง War Room ลุ่มน้ำบางปะกง

เชิญ ชป. (สชป.9 / โครงการเขื่อน) สทนช. และ สนง.ปภ. 3 จังหวัด ขอ อัตราระบายตามแผน 72 ชม. และ เวลาเดินทางของยอดน้ำ ถึงแต่ละช่วงน้ำจากแบบจำลองของ ชป. ข้อเสนอ

ชั้นที่ 1 · สถานะเขื่อนอยู่ในกรณีใด

D-a · เพิ่มการระบายแบบควบคุมยังไม่เต็มพิกัด · outflow ≥ inflow
ส่ง ข้อความเตือนล่วงหน้าแบบ FL07 (เขื่อนปรับเพิ่มการระบาย) ระดับ 3 Informational แสดง 24 ชม. เฉพาะคนนอกคันกั้นน้ำใน R1–R2 เมื่ออัตราระบายเกินความจุลำน้ำท้ายเขื่อน FL07 เกณฑ์อัตราระบาย
D-b · Spillway เต็มพิกัด≈1,454 ลบ.ม./วิ หรือ inflow > outflow จนอ่างยังสูงขึ้น
ปริมาณน้ำท้ายเขื่อน ไม่ได้ขึ้นกับการตัดสินใจอีกแล้ว ถือเป็นปัจจัยเร่งทุกช่วงน้ำ ยกระดับช่วงที่ถึงตลิ่งขึ้น 1 ระดับ และเริ่มเตือน R3–R4 ล่วงหน้าตามเวลาเดินทางของน้ำ ข้อเสนอ
D-c · ความปลอดภัยเขื่อนผิดปกติระดับอ่างเกินระดับเก็บกักสูงสุด · บานระบายขัดข้อง · รั่วซึม/ทรุดตัว
ข้ามการประเมินรายช่วงน้ำ ส่ง National / Extreme ระดับ 5 แบบ FL01 ให้อพยพทันทีใน R1–R2 และเตือนระดับ 4 ใน R3–R4 อนุมัติโดย อปภ. FL01 · General SOP 3.1

ชั้นที่ 2 · ประเมินทีละช่วงน้ำ (R1 → R4)

ใช้ระดับน้ำที่สถานี ชป. ในช่วงนั้น (เทียบตลิ่ง) และ จำนวนชั่วโมงก่อนยอดน้ำมาถึง
2
ต่ำกว่าตลิ่ง <1 ม. (สีน้ำเงิน) และยอดน้ำยังไกลกว่า 24 ชม.แจ้งจังหวัด อำเภอ อปท. ให้เตรียมพร้อม ข่าวประจำวันไม่ส่ง CBS ภาคผนวก ข
3
คาดว่าจะถึงตลิ่งภายใน 24 ชม. หรือเสมอตลิ่งแล้วยกของขึ้นที่สูง ย้ายสัตว์เลี้ยง รถ และกลุ่มเปราะบาง คนนอกคันกั้นน้ำเตรียมอพยพ สีเหลือง ชป. ล่วงหน้า 24 ชม.ACI 4396 (EXA 4371 ถ้า <12 ชม.) · ผอ.ศภช. · แบบ FL05/FL07/FL08
4
ล้นตลิ่งเข้าชุมชนแล้วและยังขึ้นหรือถึงตลิ่งแล้วแต่ยอดน้ำจากเขื่อนยังไม่มาถึง · ให้อพยพจากพื้นที่ลุ่มต่ำนอกคันกั้นน้ำไปจุดอพยพ ข้อเสนอEXA 4371 · อปภ. · แบบ FL03
5
ท่วมลึกหลายตำบล มีกระแสน้ำแรง หรือคันกั้นน้ำพังหรือ D-c · ต้องอพยพทันที ข้อเสนอEXA 4371 / PRA 4370 ถ้าลาม ≥3 จังหวัด · อปภ. · แบบ FL02/FL01
↑
ปัจจัยเร่ง (ยกได้สูงสุด +1 ระดับ)D-b spillway เต็มพิกัด · แม่น้ำปราจีนบุรีสูงพร้อมกัน (R2–R4) · น้ำทะเลหนุนสูงช่วงน้ำเกิด (R3–R4) · คลองท่าลาด/อ่างสียัด–ระบมล้น (R3) · กลางคืน ข้อเสนอ

มีข้อยกเว้นไม่ต้องส่งหรือไม่ SOP 6.3

เช่น จังหวัดแจ้งทุกครัวเรือนนอกคันกั้นน้ำครบแล้วทางหอกระจายข่าว ถ้ามี: บันทึกเหตุผล ถ้าไม่มี: ไปขั้นต่อไป

ร่าง → ตรวจ → อนุมัติ → ส่ง รายช่วงน้ำ

หนึ่ง CAP ต่อช่วงน้ำ โดยใส่ area แยกและ geocode ตามจังหวัด (TH-26 นครนายก · TH-25 ปราจีนบุรี · TH-24 ฉะเชิงเทรา) · ใส่ parameter DISCHARGE_RATE และ WATER_LEVEL · เหลือง = ผอ.ศภช. · ส้ม/แดง = อปภ. SOP 5, 6.2 · CAP อุทกภัย ข้อ 4

วนซ้ำตามยอดน้ำ

ส่ง Update เมื่อ ชป. เปลี่ยนอัตราระบาย หรือเมื่อยอดน้ำผ่านแต่ละช่วงน้ำ อย่างน้อยทุก 12 ชม. ข้อเสนอ (SOP ให้ FL ทุก 24 ชม.) · ช่วงน้ำที่ยอดน้ำผ่านแล้วส่ง All Clear ได้ก่อนช่วงท้ายน้ำ

ยุติได้หรือยัง (รายช่วงน้ำ)

เขื่อนลดการระบายต่ำกว่าความจุลำน้ำ · สถานีในช่วงนั้นต่ำกว่าตลิ่งและลดต่อเนื่อง 24 ชม. · ไม่มีพยากรณ์ฝนหนักต้นน้ำ CAP อุทกภัย ข้อ 3(4) 24 ชม.
5 · Thresholds

ตารางเกณฑ์

จุดตัดสินใจเกณฑ์สถานะเหตุผล
เฝ้าระวังเขื่อนปริมาณน้ำ >80% ของความจุภาคผนวก ข 3.1เกณฑ์ “น้ำมาก” ของเขื่อนขนาดใหญ่
อัตราระบายที่ต้องเตือนอัตราระบายเกินความจุลำน้ำนครนายกท้ายเขื่อน (ขอค่าจาก ชป.)ข้อเสนอภาคผนวก ข มีเกณฑ์ระบายเฉพาะเขื่อนเจ้าพระยา (700) ป่าสักฯ (500) อุบลรัตน์ (170) และลำปาว ไม่มีขุนด่านฯ ควรกำหนดเพิ่มในแบบเดียวกัน
Spillway เต็มพิกัด≥ ~1,400 ลบ.ม./วิ หรือเปิดครบ 4 บาน ขณะที่อ่างยังสูงขึ้นข้อเสนอใกล้ความจุออกแบบ 1,454 ลบ.ม./วิ ไม่เหลือทางลดการระบาย ท้ายน้ำต้องรับทั้งหมด
ความปลอดภัยเขื่อนระดับอ่างเกินระดับเก็บกักสูงสุด · บานขัดข้อง · พบการรั่วซึมผิดปกติแนวคิด FL01 ตัวชี้วัดSOP มีตัวอย่างเขื่อนชำรุด (ศรีนครินทร์) เป็น National ระดับ 5
ช่วงน้ำ ระดับ 3คาดว่าจะถึงตลิ่งภายใน 24 ชม. หรือเสมอตลิ่งสีเหลือง ชป. 24 ชม.น้ำเขื่อนพยากรณ์เวลามาถึงได้ จึงควรเตือนก่อนถึงตลิ่ง ไม่ใช่รอให้ถึง
ช่วงน้ำ ระดับ 4ล้นเข้าชุมชนและยังขึ้น · หรือเสมอตลิ่งและยอดน้ำเขื่อนยังไม่มาถึงข้อเสนอรู้ล่วงหน้าว่าน้ำจะเพิ่มอีก จึงยกระดับได้ก่อนเห็นผลกระทบ
ช่วงน้ำ ระดับ 5ท่วมลึกหลายตำบล กระแสแรง คันพัง หรือ D-cข้อเสนอความเสี่ยงต่อชีวิตชัดเจน
National AlertD-c หรือระดับ 5 พร้อมกันใน ≥3 จังหวัดGeneral SOP 3.1 ≥3 จังหวัดSOP ใช้ “หลายจังหวัดหรือทั่วประเทศ” และต้องเกิดจริงแล้ว
ความถี่ Updateทุกครั้งที่ ชป. เปลี่ยนอัตราระบาย และอย่างน้อยทุก 12 ชม.ข้อเสนอยอดน้ำเคลื่อนผ่านช่วงน้ำในเวลาเป็นชั่วโมงถึงวัน รอบ 24 ชม. ของ SOP อาจตกหล่นหนึ่งช่วงน้ำ
ข้อมูลที่ต้องขอจากกรมชลประทานเพื่อใช้ผังนี้จริง: ความจุลำน้ำนครนายกท้ายเขื่อน · ระดับตลิ่งของสถานีหลักบนแม่น้ำนครนายกและบางปะกง · เวลาเดินทางของยอดน้ำเขื่อนถึงองครักษ์ ปากน้ำโยธะกา บางคล้า และเมืองฉะเชิงเทรา · ระดับเก็บกักสูงสุดและเกณฑ์ใน EAP ของเขื่อน ตัวเลขในเครื่องมือด้านล่างเป็นค่าสมมติ
6 · Walk the tree

ลองเดินผังรายช่วงน้ำ

ค่าตั้งต้นเป็น ค่าสมมติ ที่สอดคล้องกับภาพเหตุการณ์ 25–26 ก.ย. 2569 (spillway เปิด ฝนหนัก 3 วัน อ่างในฉะเชิงเทราล้น) ไม่ใช่ข้อมูลตรวจวัดจริง

ชั้นที่ 1 · เขื่อน

ชั้นที่ 2 · ช่วงน้ำ (สถานะ · ชม. ก่อนยอดน้ำถึง)

–
ช่วงน้ำระดับข้อความ · MIผู้อนุมัติ

เหตุผล

    ––

    ร่างข้อความแสดงของช่วงน้ำที่ระดับสูงสุด เป็น ข้อเสนอ

    7 · Draft messages

    ร่างข้อความรายช่วงน้ำ ข้อเสนอ

    ดัดแปลงจาก FL07 (เขื่อนเพิ่มการระบาย) FL03 (อพยพ) และ FL01 (เขื่อนชำรุด) ข้อความของแต่ละช่วงน้ำระบุ “เวลาที่ยอดน้ำจะมาถึง” เพราะเป็นข้อมูลที่ภัยจากเขื่อนมีมากกว่าภัยฝนในเมือง ข้อความพนมสารคามระบุคลองท่าลาดเป็นสาเหตุร่วม

    8 · Context

    เหตุการณ์ 24–26 ก.ย. 2569 และปี 2565

    เขื่อนขุนด่านฯ เก็บน้ำ 221.64 ล้าน ลบ.ม. (98.95%) เปิดบานระบายครบ 4 บานระบายเต็มกำลังหลังพายุโนรู ชาวบ้านริมแม่น้ำนครนายกขนของขึ้นที่สูง เทียบกับปี 2554

    เดลินิวส์

    ฝนตกหนักต่อเนื่องกว่า 3 วันในภาคกลางและตะวันออก

    ผู้จัดการออนไลน์

    เขื่อนขุนด่านฯ ระบายผ่าน spillway โครงการเตือนประชาชนท้ายน้ำให้เพิ่มความระมัดระวังและติดตามสถานการณ์ใกล้ชิด · พนมสารคามท่วมหลายตำบล (หนองแหน ท่าถ่าน เกาะขนุน) อ่างระบมสี่ยักษ์ล้น เตือนประชาชนริมคลองท่าลาด

    News1Live · TOPNEWS

    ฉะเชิงเทราท่วมครบ 11 อำเภอ อ่างคลองสียัด (420 ล้าน ลบ.ม.) ล้น spillway ครั้งแรกในรอบ 14 ปี อ่างคลองระบมล้น น้ำท่วมราว 50 ซม. ที่ อ.บางปะกง

    ผู้จัดการออนไลน์

    ปภ. ส่ง CBS 30 ครั้งใน 53 ชม. ฉะเชิงเทราอยู่ในรายชื่อจังหวัดที่ได้รับข้อความ (ไม่พบรายละเอียดข้อความของพนมสารคามหรือบางน้ำเปรี้ยว)

    Spacebar

    ผ่านผังนี้แล้วได้อะไร

    1. สถานะเขื่อนเป็น D-b เมื่อเปิด spillway ขณะที่ฝนต้นน้ำยังตก ท้ายน้ำต้องรับน้ำทั้งหมด
    2. บางน้ำเปรี้ยว (R2) รับทั้งน้ำเขื่อนและแม่น้ำปราจีนบุรีที่ปากน้ำโยธะกา ถ้าถึงตลิ่งแล้วผังจะยกเป็นระดับ 4
    3. พนมสารคาม (R3) ถึงระดับเตือนก่อนน้ำเขื่อนมาถึง เพราะอ่างในพื้นที่ล้นเอง ข้อความควรออกตั้งแต่ 25 ก.ย. โดยอ้างคลองท่าลาด ไม่ต้องรอน้ำจากนครนายก
    4. ข้อความต้องแยกพื้นที่ ถ้าส่งข้อความเดียวให้ทั้งจังหวัดฉะเชิงเทรา อำเภอที่ภัยมาจากคนละทาง (เขื่อนขุนด่านฯ อ่างสียัด หรือน้ำทะเลหนุน) จะได้คำแนะนำไม่ตรงกับสถานการณ์ของตัวเอง
    จุดต่างจากกรณี กทม.: ภัยจากเขื่อนมี เวลานำ (lead time) ที่คำนวณได้ และมีผู้ควบคุมต้นเหตุ จึงเตือนก่อนเกิดผลกระทบได้จริง ถ้า ชป. ส่งแผนระบายและเวลาเดินทางของน้ำเข้า War Room ตั้งแต่ขั้นแรก คอขวดจึงอยู่ที่การส่งข้อมูลระหว่างหน่วยงานมากกว่าที่การพยากรณ์